فقدان مکان سوم در فضاهای کنونی شهرهای ایران

طاهره حسین نژاددانشجوی کارشناسی ارشد معاری دانشگاه آزاداسلامی واحد مشهد

فاطمه کلانتریدانشجوی دکترای معماریمنظردانشگاه پوترامالزی

رشد فزاينده ابعاد شهرنشيني و شكل گيري مقياس جديدي از رشد شهري در طي دهه هاي اخير موجب شده است كه شهر و شهرسازي معاصر با چالشهاي تازه اي چون افزايش نابهنجاريهاي اجتماعي، كمرنگ شدن هويت و حس تعلق اجتماعي و درمجموع كاهش كيفيت زندگي مواجه شود. در ديدگاه صاحبنظران، فضاهاي عمومي به عنوان مكانهايي باز و قابل دسترس تعريف ميشود. فضاهای همگانی می توانند تصویر ذهنی به یاد ماندنی برای شهر ایجاد کنند و به عنوان نمادهایی از زندگی اجتماعی یک شهر سالم عمل نمایند.اصل قطعیت تاثیر معماری بر محیط بیان می دارد که محیط فیزیکی تاثیر تعیین کننده ای بر رفتار انسانی دارد و همچنین آن چه در هر فضا اتفاق می افتد به استفاده کنندگان آن وابسته است.طراحان شهر، محیط های دارای پتانسیل را خلق می کنند در حالی که مردم محیط های واقعی را.ازاین نقطه نظر مکانی که شامل فضاهای عمومی گوناگونی است که پذیرای اجتماعاتی است که به شکل داوطلبانه دور از خانه و محل کار، شادمانه به دور هم جمع شده اند و در اکثر مواقع معمولی و غیر رسمی می باشند مکان سوم نامیده می شود.

اصطلاح مکان سوم که اولین بار توسط  ری الدنبرگ جامعه شناس آمریکایی در کتابمکانی بسیار خوبدر دهه ۱۹۹۰ به کار رفت، به عنوان مکانی برای پناه بردن از خانه و کار لقب گرفت. عبارت مکان سوم از این نشأت می گیرد که خانه به عنوان مکان اول و محل کار و تحصیل به عنوان مکان دوم در زندگی در نظر گرفته شود.مکان سوم، مکانی است که امکان دیدار و مراوده با دوستان، همسایگان، همکاران و حتی غریبه ها را فراهم می آوردکه باعث افزایش دلبستگی مردم به هم می گردند و تعاملات اجتماعی و حس تعلق به مکان را نزد مردم افزایش می دهند. وجود این مکان‌ها برای جامعه مدنی،دموکراسی و فعالیت های اجتماعی بسیار مهم هستند.

یک مکان سوم با تعامل اجتماعی شخصیت می یابد. وقتی که مردم با یکدیگر جمع می شوند، کنش اجتماعی آنها از غیرفعال به فعال تغییر می یابد. تعامل اجتماعی غیر فعال، تجربه مشترکی است که در آن تعامل مستقیم با دیگران صورت نمی گیرد. تعامل اجتماعی فعال، در رابطه مستقیم با دیگر مردم است. در مورد مکان های سوم، تعامل اجتماعی فعال، به طور کلی با مردمی که شما آنها را به خوبی یا اصلا نمی شناسید، اتفاق می افتد. تعامل فعال، شامل معرفی ها، مباحثات و مکالمات می باشد. به درستی که مکان های سوم موفق، باعث افزایش تعاملات فعال می گردد.

به عنوان نتیجه گیری، برای اینکه یک مکان عمومی موفق باشد باید دارای  چهار مولفه اساسی دسترسی،راحتی،فعالیت و تعامل اجتماعی باشد. بنابراین،اگرچه هر مکانی می تواند به طور موقت یا دائمی به واسطه طراحی و ویژگی های مکان، تبدیل به یک مکان سوم شود، چند مشخصه اصلی برای مکان های سوم وجود دارد که منجر به تعامل اجتماعی فعال در این مکان ها می گردد. این شاخصه ها می توانند شناسایی شده و در جهت اجرا، برنامه ریزی گردند. 5 مشخصه اصلی مکان های سوم که می توانند باعث افزایش تعاملات اجتماعی فعال گردند عبارتند از:موقعیتطراحی فیزیکیمدیریتامکانات رفاهیفعالیت ها و ارزش اجتماعی. مکان سوم ها روحیات متفاوتی دارند و برای همین می توان آنها را به چند دسته تقسیم نمود:

۱- مکان سوم مرسوم: این تعریف از عرصه عمومی با کاربری هایی نظیر نواحی که محل جمع شدن افراد یک محله و یا یک کوچه در نواحی مسکونی ایران قدیم است تطابق دارد. پیرنشین ها مکانهایی بودند که این امکان را فراهم می کردند. مکان آنها غالبا در نزدیکی خانه ها بود و معمولا با حفظ سلسله مراتب و حریم در بافت قرار داده شده تا بدین وسیله با فرهنگ انسان ایرانی در آن دوره همراه شده باشد. این مکان ها در محله ها و کوی و برزن یکی از دلایل بوجود آمدن امنیت بود. مساجد و حمام ها از دیگر فضاهایی بودند که امکان بوجود آمدن یک مکان سوم در آن ها قریب الوقوع بود.  همچنین ساباط ها یکی از مکان هایی بوده اند که در سطح محله باعث بوجود آمدن مکان های سوم خرد می شده اند.

۲- مکان سوم تجاری:این مکان سوم ها در گذشته عمدتا در نواحی بازار اتفاق می افتاده است. جایی که تجارت و گفت و گو و تعاملات اجتماعی با هم در آمیخته است. از بازار کوچک گرفته تا بازارهای هفتگی و بازارهای بزرگ سرپوشیده. در واقع بازارها فارغ از کاربرد اصلیشان بسیار وابسته به جنبه اجتمای شان هستند. بازارها اکثرا به دلیل مکان آنها که با کاربری ها و میادین مهم شهر در ارتباط مستفیم بودند به نوعی دارای مرکزیتی اجتماعی شده بودند که با طراحی مفصل های درست، مخصوصا در بازارهای سرپوشیده، مکان های مناسبی را جهت گفتگو و تعامل مردم ایجاد می نمود.

در این میان مکانهایی هم بوده اند که هم تفرجی بوده اند و هم تفریحی، یعنی از نوع مکان سوم اول و دوم بوده اند. مانند نواحی پل ها و یا خیابان هایی نظیر چهارباغ اصفهان در عهد صفویه با قهوه خانه های در راه و کاربری های مهم همجوارشان. همچنین بازارهای هفتگی مخصوصا در شمال کشور همانطور که تا دنیای معاصر ما هم کشیده شده است بهانه بسیار خوبی بوده اند برای گردهم آمدن و همبستگی اجتماعی. بهانه هایی که یک مکان سوم به شدت به آن محتاج می باشد.

در گذشته، قهوه خانه ها یکی از مهم ترین و قوی ترین مکان های سوم (البته برای جنس مذکر) بوده اند. در گذشته قهوه خانه ها مکان هایی بوده اند که تقریباً همگی افرادی که در آن حضور می یافتند، به بحث و تبادل نظر راجع به مسائل مختلف پرداخته و محدودیت زمانی چندانی جهت توقف در آنجا نیز وجود نداشت. متأسفانه امروزه دیگر به ندرت شاهد وجود چنین فضاهایی هستیم و در صورت وجود نیز دید اکثریت عموم بر نامناسب بودن فضای حاکم بر آنهاست. اما یکی از این فضاها که به واسطه آن، این حمام ها یک مکان سوم نامیده می شوند، فضایی به نام بینه، یا سربینه می باشد. فضای بینه محلی برای در آوردن لباس، گفتگو، کارهای پیرایشی و مکان تجمع شهری بود و در روزهای خاص در آنجا مراسمی چون شاهنامه خوانی و نقالی نیز انجام میگرفت.

۳- مکان سوم تماشاخانه ای: جایی که مردم می روند و با تماشای تجربه های صحنه ای سرگرم می شوند. نمایش رکن اساسی این نوع از مکان سوم است. نمایش های حماسی نیز به صورت قهوه خانه ای عمدتا در چای خانه ها برگزار می شده است که باعث نوعی تعامل جمعی بین همه افرادی که نمایش را تماشا می نمودند می شده است که البته به زندگی اجتماعی کیفیتی خوب می بخشیده است. این مکان ها خاصیتی دایره وار و مرکز گرا داشته اند. بنابراین در مکان های دارای خصلت مرکزی مانند چهارسوق ها، مرکز محلات، میادین وشکل می گرفتند.

۴ – مکان سوم مجازی: که مردم از طریق محیط مجازی با هم تعامل خواهند داشت.

انسان ها اساسا موجوداتی هستند که در پی یافتن مکانی براي برطرف نمودن نیازهاي اجتماعی خود می باشند.مکانی دلپذیر با ظرفیت اجتماع پذیري مناسب . مکان سوم از این جمله است . براي مردم یک مکان سوم ممکن است تعاریف مختلفی داشته باشد ولی وجه مشترك همه آنها مکانی است که به فعالیت هاي اجتماعی و انتخابی خود اختصاص می دهند .مکان سوم مجازي هم واقعیتی است که در دنیاي معاصر وجود دارد و در گذشته اثري از آن نبوده است. در این میان فاکتور مکان در ایجاد یک مکان سوم از اهمیت بالایی برخوردار است.اینکه مکان آن داراي چه خصوصیاتی باشد و درچه شرایط و زمینه اي شکل بگیرد. یک تلاش براي برقراري تعامل با دنیاي اطراف خود را به ثمر برساند.

در دنیاي شهرهاي معاصر ایران ما با بی توجهی نسبت به این تلاش ها مواجهیم و با کمبود بیش از پیش مکان سوم ها روبروهستیم تا جایی که در بعضی مواقع تلاش هاي خودجوش در گوشه و کنار اتفاق می افتد ولی به دلیل اینکه با حمایت شهرداريها مواجه نمی شوند محکوم به شکست خواهند بود.شهرهاي گذشته ایران به دلیل مطابقت بسیار زیاد با نیاز هاي مردم بسیار کارا بوده و شاهد بوجود آمدن هسته هاي اجتماعی نظیر مکان سوم ها در مکان هاي مختلف شهر بودیم. نظیر پیرنشین ها،مساجد و حمام ها،قسمت هایی از بازار ها ،قهوه خانه ها و.. .

بنابراین یک مکان یابی خوب و موفق در شهرهاي ایران ، مکانیابی خواهد بود که به ۴ مساله مهم در این گزینش جواب خوب ومناسبی بدهد: ۱-دسترسی ۲-راحتی ۳- فعالیت ۴-تعامل اجتماعی. و البته باید گفت که در همه این موارد کیفیت مکان در اولویت قرار دارد چراکه انسان معاصر در انتخاب مکان عمومی براي گذران اوقات خود نسبت به کیفیت بسیار حساس هستند.

در این مطلب:

Join the Conversation

-- --
فقدان مکان سوم در فضاهای کنونی شهرهای ایران
معماری مساجد مالزی، تقلید یا ایجاد سبکی جدید؟
کشاورزی عمودی راهکاری برای جبران بحران جهانی‌ غذا
حال و هوای نوروزی تجریش ۱۳۹۶
حال و هوای نوروزی در بازار تجریش
رقص و شادمانی در پاسارگاد
شادمانیِ مردمی، در پاسارگاد، لحظه تحویل سال ۱۳۹۶
بی بی سی فارسی
آن‌چه بی‌بی‌سی فارسی درباره ایرانی‌های آمریکا نگفت

تازه‌ها

خبرهای مهم

خبرهای داغ